آسیت ( آب آوردگی شکم) در مرغ گوشتی
بیماری آسیت در مرغ گوشتی یا سندرم فشار خون شریانی ریوی زمانی ایجاد میشود که عروق ریوی نتوانند خود را با افزایش جریان خون تطبیق دهند. جوجه‌های حساس به آسیت معمولاً فشار شریان ریوی و مقاومت عروق ریوی بیشتری دارند. رشد سریع، افزایش متابولیسم، غلظت خون و کاهش ظرفیت عروق ریه میتوانند خطر بروز این عارضه را افزایش دهند. آسیت در واقع یک ضایعه ناشی از تغییرات فیزیولوژیکی است که میتواند به نارسایی بطن راست و تجمع مایع منجر شود. عوامل ژنتیکی و محیطی نیز مؤثر هستند. تهیه تخم نطفه دار مرغ گوشتی باکیفیت از فارم‌های معتبر نیز در مدیریت سلامت گله اهمیت دارد.
علائم عمومی آسیت:
تجمع مایع در محوطه بطنی، بیماری آسیت در مرغ گوشتی را مشخص میکند و به همین دلیل آن را آب‌آوردگی شکم نیز می‌نامند. برخی گزارش‌ها به افزایش نیاز اکسیژنی جنین در طول دوره انکوباسیون تخم‌مرغ در جوجه‌کشی اشاره میکنند که احتمال دارد در سنین پایین نیز علائم آن بروز کند، اما پرورش‌دهندگان اغلب آسیت را در سن ۴ تا ۵ هفتگی تشخیص میدهند. اگر گله با تنش خاصی مواجه نباشد، پرندگان معمولاً در ابتدا شروع به له‌له زدن میکنند؛ زیرا محدودیت فیزیکی کیسه‌های هوایی بزرگ شکمی، حجم هوا را در هر تنفس کاهش میدهد. هنگام کالبدگشایی، مایع بی‌رنگ و شبیه پلاسمای خون در حفره شکمی پرندگان مبتلا به آسیت دیده میشود. همچنین قلب پرندگان بزرگ میشود، مایع در پریکاردیوم تجمع پیدا میکند و کبد نیز ممکن است دچار ادم شود.
مکانیسم بروز آسیت:
رشد سریع طیور میزان متابولیسم پایه و نیاز بافت‌های بدن به اکسیژن را افزایش میدهد. این شرایط فشار برون‌ده قلبی و فشار سرخرگ‌های ششی را بالا می‌برد و باعث هیپرتروفی قلب میشود. در نهایت، بطن راست کارایی خود را از دست میدهد و نارسایی بطن راست، تجمع خون در کبد، ادم و آسیت ایجاد میشود.
عوامل موثر در سندروم آسیت:
_ ارتفاع:
ارتفاع زیاد میزان اکسیژن در دسترس را کاهش میدهد و باعث افزایش گلبول‌های قرمز، غلظت خون و مقاومت جریان خون میشود. این شرایط فشار سرخرگ‌های ریوی را افزایش میدهد و خطر آسیت را بالا می‌برد. برخی جوجه‌های گوشتی حتی در ارتفاع پایین نیز اکسیژن خون سرخرگی کمی دارند؛ بنابراین افزایش ارتفاع میتواند وضعیت را تشدید کند. در مجموع، کاهش اکسیژن همراه با نیاز بالای جوجه‌های سریع‌الرشد به اکسیژن، فشار خون ریوی را افزایش میدهد و زمینه بروز آسیت را فراهم میکند.
_ میزان رشد و ترکیب بدن:
در جوجه های گوشتی دارای رشد سریع ظرفیت ناکافی عروق جهت جریان خون ریوی، برای فراهم کردن اکسیژن بافتی مورد نیاز. عامل اولیه ی فشار خون ریوی و ایجاد آسیت است. میزان رشد نیاز به اکسیژن برون ده قلب، تولید گرما و سرعت متابولیسم به طور نزدیکی به هم ارتباط دارند. رشد سریع تاثیر زیادی بر روی نیاز به اکسیژن دارد. جوجه های گوشتی نر حساس تر هستند.
_ تاثیر مواد مغذی بر تعادل الکترولیتی و آب به خصوص سدیم:
افزایش سدیم باعث انبساط گلبول های قرمز و افزایش مقاومت آن ها در برابر عبور از مویرگ های ششی و افزایش فشار خون در شش ها میشود و همچنین سبب شل شدن قلب با بطن راست اتساع یافته همراه با کلیه های رنگ پریده و متورم میگردد.
_ برنامه ی تغذیه ای:
افزایش انرژی جیره مخصوصا زمانی که جیره بهصورت پلت باشد با دستکاری ترکیب جیره و یا سیستم عرضه ی خوراک، میتواند اثر عمده ای بر بروز آسیت داشته باشد. با بهبود بازده غذایی میتوان سرعت متابولیسم و مصرف اکسیژن را کاهش داد. بعضی از مواد مغذی مانند پودر گوشت و فرآورده های فرعی طیور سرعت متابولیسم و میزان آن را افزایش میدهند. پروتئین بالا و جیره های متراکم سرعت متابولیسم را افزایش میدهند. جیره های با کلرید بالا باعث اسیدوز و کاهش تمایل به اکسیژن و فراهم شدن شرایط آسیت میشوند. بعضی از داروها و مواد شیمیایی باعث افزایش متابولیسم و فراهم شدن شرایط آسیت میشود. هر چند مکانیسم های دیگری هم ممکن است اثر داشته باشند.
_ سن گله مادر:
پرندگان هچ شده از مرغ های مادر جوان در مقایسه با پرندگان حاصل از مرغ های مادر مسن تر بیشتر در معرض آسیت قرار دارند.
_ وضعیت سلامت:
هر آلودگی یا عفونتی که وضعیت شش یا قلب را تحت
تاثیر قرار دهد احتمال شیوع آسیت را زیاد میکند. عفونت های ویروسی سبب آسیب به شش و در نتیجه ایجاد آسیت میگردد. بیماری ها و واکسن هایی که دستگاه تنفس را تحت تاثیر قرار میدهند احتمال بروز آسیت را زیاد میکنند.
_ گرد و غبار:
تنفس کردن ذرات گرد و غبار میتواند باعث بروز آسیت گردد. این ذرات میتوانند حساسیت بافت ششی را زیاد کرده و سبب محدودیت در برونشیت ها شبیه واکنش های حساسیت زا شوند. این عوامل بازده مصرف اکسیژن را به وسیله ی شش ها کاهش میدهند.
_ آمونیاک:
میزان گاز آمونیاک به مقدار ۲۵ در میلیون دارای اثر تعیین کننده ای بر ساختمان شش در جوجه های گوشتی جوان دارد و باعث آسیب در ساختمان شش میگردد. این آسیب به صورت ضخیم شدن دیواره سرخرگی به علت تجمع سلولی مایعات و توسعه ی بافت های جراحات یافته میباشد. اغلب در سالن های تجاری طیور با افزایش سن پرنده میزان آمونیاک زیاد شده و میتواند باعث بروز آسیت گردد.
_ شرایط محیطی:
دمای پایین باعث افزایش نیاز به انرژی برای نگهداری دمای بدن شده و باعث بروز آسیت میگردد. بنابراین باید دمای مناسبی برای طیور فراهم گردد این عمل در دو هفته اول پرورش جوجه ها به تنش سرمایی حساس تر میباشند، حائز اهمیت است. برای این که دمای بدن در محیط سرد در حد طبیعی بماند سرعت متابولیسم افزایش پیدا میکند در سالن های باز و بدون محافظ، مواجه با هوای سرد مهم ترین عامل ثانویه در شرایط آب و هوایی است. همچنین در ارتفاعات سرمای شب نیز باید مدیریت گردد.
_ نوع سویه و نژاد:
در بعضی از جوجه‌های نژاد گوشتی، محدودیت جریان خون ریوی مانع افزایش بیشتر رشد میشود و افزایش ظرفیت ریوی میتواند امکان رشد بیشتر را فراهم کند. اصلاح‌گران نژادی جوجه‌های گوشتی را برای رشد سریع انتخاب کرده‌اند و رشد سریع عضلات بدون افزایش متناسب اندازه سایر اندام‌ها میتواند زمینه بروز آسیت را فراهم کند.
_ استرس:
استرس باعث افزایش کورتیکوسترون پلاسما و افزایش نسبت سلول های هتروفیل به لنفوسیت شده میزان رشد و مصرف غذا را کاهش میدهد.
_ نور:
نور به وسیله ی افزایش مصرف غذا شرایط آسیت را فراهم میکند. اگر برای دوره های تاریکی طولانی مدت از سالن های بسته استفاده میشود سیستم هایی که فازهای نوری و تاریکی را به آهستگی ایجاد میکنند باید در سالن نصب شوند تا از بروز آسیت ممانعت به عمل آید.
علائم بالینی سندروم آسیت مرغ گوشتی:
جوجه مرغ های مبتلا به آسیت معمولا کوچک تر از حد معمول، بی حال با پرهای ژولیده هستند. تلفات این بیماری بین ۰.۵ تا ۲۰ درصد در گله میتواند متغیر باشد. از دیگر نشانه های این بیماری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
. شکم ورم کرده ( آب شکم)
. درد و ورم معده یا دیستانسیون شکمی
. لخته خون در ریه ها
. بزرگ شدن بطن راست قلب
. کم تحرکی
. تنگی نفس، نفس نفس زدن همراه با صداهای غرغر. این علائم شبیه استرس گرمایی در جوجه است.
. کبودی یا سیانوزه_ آبی شدن پوست، به خصوص در اطراف شانه و بال و بافت ماهیچه ای
. کبد زخمی
پیشگیری و درمان آسیت:
بیماری آسیت در مرغ گوشتی روش درمان خاصی ندارد، اما میتوان علائم این بیماری را کم یا از شیوع این بیماری در طیور جلوگیری کرد. با تغییر برخ شرایط همچون کنترل دمای سالن مرغداری، مدیریت خوب هوا و بستر، کاهش میزان سدیم، فورازولیدینون در رژیم غذایی، کنترل آب و هوای مصرفی و نوردهی مرغداری که باعث کاهش مرگ و میر ناشی از آسیت میشود.
به طور کل برای کنترل آسیت در طیور باید به عوامل زیر توجه کرد:
. کاهش نیاز به اکسیژن متابولیک
کنترل عوامل محیطی و جلوگیری از هدررفت بیش از حد گرمای بدن میتواند خطر آسیت را کاهش دهد. کاهش سرعت رشد، کنترل تراکم و مدیریت مصرف دان نیز نیاز متابولیکی پرنده به اکسیژن را کمتر میکند. این اقدامات به‌خصوص در مناطق مرتفع اهمیت بیشتری دارند. برنامه مناسب نوردهی و مدیریت جیره نیز میتوانند در کاهش آسیت مؤثر باشند. به‌طور کلی، هر عاملی که رشد جوجه‌های گوشتی را بیش از حد افزایش دهد، احتمال آسیت را بیشتر میکند. به همین دلیل مرغداران باید عواملی مانند پروتئین، انرژی، الکترولیت‌ها، آنتی‌اکسیدان‌ها، میزان مصرف و بافت خوراک را در برنامه تغذیه گله مدیریت کنند.
سوالات متداول
بیماری آسیت در مرغ گوشتی چیست؟
آسیت عارضه‌ای است که معمولاً در ارتباط با افزایش فشار خون ریوی و نارسایی سمت راست قلب ایجاد میشود و میتواند باعث تجمع مایع در حفره شکمی شود.
آیا بیماری آسیت مرغ گوشتی مسری است؟
خیر. آسیت یک بیماری مسری نیست و بیشتر در نتیجه عوامل متابولیکی، محیطی، ژنتیکی و مدیریتی ایجاد میشود.
مهم ترین علامت آسیت در مرغ چیست؟
بزرگ شدن شکم بر اثر تجمع مایع یکی از مشخص‌ترین علائم موارد پیشرفته است. مشکلات تنفسی، بی‌حالی و کبودی نیز ممکن است مشاهده شوند.
آیا سرمای سالن باعث آسیت می شود؟
سرما میتواند متابولیسم و نیاز بدن به اکسیژن را افزایش دهد و در نتیجه خطر آسیت را در پرندگان مستعد بیشتر کند.
آیا آسیت مرغ گوشتی درمان دارد؟
برای موارد پیشرفته درمان اختصاصی مؤثری وجود ندارد و پیشگیری از طریق کنترل عوامل خطر، مهم‌ترین راهکار مدیریتی است.
چگونه می توان از آسیت مرغ گوشتی جلوگیری کرد؟
تهویه مناسب، کنترل دمای سالن، جلوگیری از تنش سرمایی، مدیریت سرعت رشد، جیره متعادل و کنترل کیفیت هوا از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند.